O projekcie

O projekcie

Projekt „Biografia i akademickie imaginarium. Polska diaspora intelektualna w autobiografiach uczonych-migrantów” jest finansowany ze środków Narodowego Centrum Nauki (grant SONATA BIS, nr umowy 2023/50/E/HS6/00189).

Głównym celem projektu jest zebranie różnorodnych relacji biograficznych członków polskiej diaspory naukowej, tj. urodzonych w Polsce naukowców pracujących za granicą, w celu przeanalizowania „geograficznych imaginariów” (geographical imaginaries) – mentalnych obrazów dotyczących różnych miejsc i zamieszkujących je ludzi. Rola geograficznych imaginariów pozostaje stosunkowo słabo zgłębiona w badaniach nad migracjami międzynarodowymi, nie wspominając już o badaniach nad polską diasporą intelektualną. Toteż ambicję projektu stanowi przedstawienie publiczności akademickiej i nie-akademickiej (np. dziennikarzom) złożonej historii osób, które doświadczyły migracji akademickiej „na Zachód”. Projekt wychodzi z założenia, że niektóre hegemoniczne imaginaria dotyczące uniwersytetów w krajach takich jak Stany Zjednoczone czy Wielka Brytania mogą zostać podważone dzięki szczegółowej analizie biograficznego doświadczenia mobilnych międzynarodowo naukowców.

Projekt wykorzystuje różnorodne źródła danych jakościowych w celu zbadania biograficznego doświadczenia życia i pracy akademickiej urodzonych w Polsce osób migranckich. Badania koncentrują się na Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii (traktowanych jako globalne centra wytwarzania wiedzy naukowej) oraz Kanadzie i Australii – dwóch innych anglojęzycznych systemach akademickich.

Zamysł badania opiera się na wieloetapowym procesie zbierania danych. Analiza obejmie: (1) spisane wspomnienia/pamiętniki polskich migrantów akademickich, (2) wywiady autobiograficzne z polskimi migrantami akademickimi oraz (3) nowe wspomnienia współczesnych migrantów – pozyskane w ramach konkursu skierowanego do uczonych-migrantów.

Chcąc uwzględnić historyczną specyfikę środowiska akademickiego (i jego znaczące przemiany), badanie koncentruje się na doświadczeniach biograficznych naukowców, którzy wyjechali z Polski w ciągu pięciu dekad: lat 70-tych, 80-tych, 90-tych, 2000-2009 i 2010-2019, czyli w okresie po marcu 1968 roku i przed pandemią COVID-19, z wyłączeniem migrantów politycznych, w przypadku których proces decyzyjny przebiegał w zupełnie innych okolicznościach.

Termin „diaspora intelektualna” rozumiemy w szeroki, inkluzywny, sposób. Określenie „diaspora” stosujemy w odniesieniu do zbioru rozproszonych terytorialnie osób (wspólnota transnarodowa), które posiadają związki z krajem pochodzenia, w szczególności kultywują pamięć o „kraju przodków” (wspólnota tożsamości) (Lesińska 2019). „Diaspora”, w innych kontekstach, może oznaczać również formę społecznej świadomości (nacisk kładziony jest na przekonanie o wspólnym pochodzeniu) czy sposób reprodukcji kultury (nacisk na praktyki na styku dwóch lub więcej kultur) (Vertovec 1997).

Szeroka definicja “diaspory”

Zgodnie z tą szeroką definicją członkami diaspory mogą być więc imigranci, uchodźcy, ekspaci, lecz także przedstawiciele mniejszości narodowych (Lesińska 2019: 23). W tym rozumieniu „diaspora” stanowi jeden z możliwych wyborów terminologicznych, zbliżonych znaczeniowo do obecnych w polskiej literaturze naukowej terminów odnoszących się do skupisk ludności polskiej poza granicami kraju, takich jak „emigracja”, „Polonia”, „Polacy i Polki za granicą”, „mniejszości polskie”, czy – rzadziej używane dziś „wychodźstwo” (Lesińska 2019: 27). Termin diaspora, w zbliżonym rozumieniu, stosowano w podobnych projektach naukowych, wśród których warto wymienić badanie „E-migracja. Polska diaspora technologiczna”.

Węższe rozumienie “diaspory”

Zwolennicy węższej definicji „diaspory”, do których zalicza się m.in. Rogers Brubaker uważają, że podstawowa okoliczność uprawniająca do posługiwania się terminem „diaspora” to podejmowanie aktywnych działań w stosunku do kraju pochodzenia (kraju przodków), a nie sama bierna świadomość związana z przynależnością etniczną. Uważają oni, że zbyt szerokie rozumienie słowa „diaspora”, może prowadzić do terminologicznego rozmycia i utraty jego mocy eksplanacyjnej (Brubaker 2005, Tölölyan 2007, Dufoix 2013, zob. Lesińska 2019). Skoro jednym z celów naszego projektu jest eksploracja sposobów rozumienia pojęcia „diaspora” i procesów społecznej pamięci Polaków i Polek, którzy podjęli pracę na uczelniach zagranicznych, unikamy odgórnego zawężania kluczowego dla nas pojęcia. Stosowane współcześnie koncepcje diaspory wskazują różne okoliczności, uprawniające do posługiwania się pojęciem diaspory. Do definicji tego terminu najczęściej zalicza się: migrację (dobrowolną lub przymusową), osiedlanie się w innym kraju, wymianę kulturową, zmiany tożsamości grupowej, relacje wewnątrz diaspory, utrzymywanie kontaktów z krajem pochodzenia, wspólną pamięć, poczucie odrębności w nowym kraju oraz poczucie związku z ojczyzną. Oczywiście nie wszystkie te elementy występują w przypadku każdej diaspory. Naszym celem jest ustalenie, jakimi autodefinicjami posługują się naukowcy, którzy wyemigrowali lub wyjeżdżali na dłuższe pobyty do wybranych państw Zachodnich (i jak te autodefinicje zmieniały się na przestrzeni lat).

Diaspora intelektualna

Przymiotnik „intelektualna” oznacza więc w przypadku tego projektu, że gromadzone i analizowane materiały dotyczą szczególnego typu migrantów o wysokich kwalifikacjach – osób zatrudnionych na stanowiskach naukowych lub dydaktycznych w instytucjach szkolnictwa wyższego i instytutach badawczych. W tym sensie nasze badanie jest pierwszą próbą podjęcia szeroko zakrojonej analizy dokumentów osobistych polskich naukowców. W naszym przypadku członkowie diaspory to naukowcy, którzy znaleźli się za granicą. To, czy utrzymują relacje z krajem pochodzenia pozostaje jednym z pytań badawczych.

Literatura

Brubaker, R. (2005). The ‘diaspora’ diaspora. Ethnic and Racial Studies, 28(1), 1–19. https://doi.org/10.1080/0141987042000289997

Dufoix, Stéphane. (2013). From Nationals Abroad to ‘Diaspora’: The Rise and Progress of Extra-Territorial and Over-State Nations. Diaspora Studies. 4. 1-20. 10.1080/09739572.2011.10597350.

Lesińska, M. (2019). Niełatwe związki: Relacje polityczne między państwem pochodzenia a diasporą. Polska i polska diaspora w okresie przełomu 1989 roku i później. Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.

Vertovec, S. (1997). Three meanings of “diaspora,” exemplified among South Asian religions. Diaspora, 6(3), 277–299.

Pakiet roboczy 1.
Wydobywanie źródeł. Zapisana pamięć polskiej diaspory intelektualnej.

Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny 

Celem tego pakietu jest identyfikacja i socjologiczna analiza autobiograficznych wspomnień uczonych urodzonych w Polsce, którzy wyemigrowali do jednego z krajów anglosaskich: USA, Kanady, Wielkiej Brytanii i Australii w latach 70. XX wieku lub później (co najmniej 100 źródeł).

Autorzy materiałów muszą spełniać następujące kryteria: (1) urodzić się w Polsce, (2) zdobyć przynajmniej część wykształcenia w Polsce, (3) spędzić co najmniej dwa lata za granicą.

Dobór próby opiera się na strategii maksymalnej różnorodności (Patton 1990). Z tego powodu szeroki zbiór źródeł historycznych (100 relacji autobiograficznych) umożliwi porównania kontrastowe, uwzględniające zmienne takie jak płeć, dyscyplina naukowa, rodzaj instytucji (w kraju i za granicą) oraz staż pracy zawodowej w momencie migracji.

Zebrany materiał zostanie przeanalizowany dwutorowo: za pomocą klasycznej analizy treści  oraz podczas specjalnie zorganizowanych w tym celu seminariów interpretacyjnych.

Wyniki zostaną następnie zaprezentowane w formie częściowych metasyntez empirycznych oraz prac naukowych i prezentacji konferencyjnych – zarówno krajowych, jak i międzynarodowych, w celu przedstawienia historii i doświadczeń życiowych polskich naukowców-migrantów (oraz ich socjologicznych interpretacji), także dla zagranicznych publiczności.

Pakiet roboczy 2.
Opowiadanie o teraźniejszości. Biografie diaspory intelektualnej po 2004 roku

Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny

  • Na tym etapie projektu zaplanowano przeprowadzenie 100 autobiograficznych wywiadów narracyjnych z naukowcami urodzonymi w Polsce, m.in. z tymi, którzy opuścili Polskę po 2004 r. – roku, w którym Polska przystąpiła do UE.
  • Osoby uczestniczące w badaniu („narratorzy”) muszą spełniać następujące kryteria:
    • (1) urodzić się w Polsce,
    • (2) odebrać przynajmniej część wykształcenia w Polsce,
    • (3) spędzić co najmniej 2 lata za granicą,
    • (4) wyjechać z Polski w latach 1970-2019.
  • Moduł opiera się na metodologii badań szkolnictwa wyższego z perspektywy narracyjnej (Magalhães i Veiga, 2015), które umożliwia analizę ukrytych motywów i przeprowadzenie pogłębionej analizy mechanizmów społecznych.

Pakiet roboczy 3.
Pisanie teraźniejszości. Zapisywanie pamięci o polskiej diasporze intelektualnej po 2004 roku

Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny

W ramach projektu zostanie zorganizowany konkurs na wspomnienia/pamiętniki migrantów akademickich. Tradycja badań opartych na pamiętnikach jest w polskiej socjologii bardzo długa. Sięga przełomowej pracy Williama Thomasa i Floriana Znanieckiego na temat losów polskiego chłopa w Ameryce i obejmuje szeroką gamę projektów (patrz: Jarmusiewicz 1971; Jakubczak 1998; Pawłowska 2009; Szatur-Jaworska 2001). Wśród najnowszych projektów warto zwrócić uwagę na projekt oparty na pamiętnikach bezrobotnych, który, przyjmując biograficzną perspektywę, eksplorował temat w innowacyjny sposób (Posłuszny i Kubicki 2019; Błędowski i Karwacki 2020) oraz „Wspomnienia z pandemii” (Głowacka i in. 2022).

Uczestnicy konkursu zostaną poproszeni o napisanie wspomnień dokumentujących ich doświadczenia migracyjne. Wszyscy autorzy muszą spełniać następujące kryteria:

  1. urodzić się w Polsce,
  2. odebrać przynajmniej część wykształcenia w Polsce,
  3. spędzić co najmniej dwa lata za granicą,
  4. wyjechać z Polski po 2004 roku.

Uczestnicy konkursu zostaną poproszeni o napisanie historii swojego życia, ze szczególnym uwzględnieniem ich historii migracji i ścieżek kariery zawodowej.

Efektem tej fazy projektu będzie zebranie co najmniej 30 autobiograficznych relacji nowego pokolenia polskich migrantów akademickich (emigracja po 2004 r.), które zostaną również udostępnione w formacie „open access”.

Pakiet roboczy 4.  
Teoretyczne ujęcie diaspory intelektualnej. Triangulacja źródeł

Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny

Ostatni pakiet roboczy umożliwi zespołowi zidentyfikowanie geograficznych imaginariów i ich mniejszych części, fantazmatów (Boesch 1991), w różnorodnych źródłach biograficznych: spisanych wspomnieniach, wywiadach autobiograficznych i wspomnieniach napisanych na potrzeby konkursu. Ta część projektu umożliwi zespołowi omówienie wyników w kontekście istniejącej literatury, czego rezultatem będzie wydanie wieloautorskiej publikacji. Zwycięzcy konkursu na pamiętniki będą mogli opublikować swoje prace w formie rozdziału monograficznego w języku angielskim. Surowy materiał zostanie opracowany i poprzedzony wstępem teoretycznym, sytuującym zebrane materiały na tle badań społecznych nad migracjami akademickimi oraz podsumowaniem wyników projektu.